Dlaczego w Austrii mówi się Marille, podczas gdy większość ludzi w Niemczech używa słowa Aprikose?
Ta krótka lekcja wideo jest prowadzona w języku niemieckim i przeznaczona dla osób uczących się niemieckiego na poziomie B1–C1, które chcą zrozumieć, w jaki sposób regionalne słownictwo może odzwierciedlać tożsamość językową, kulturę i przynależność wewnątrz świata niemieckojęzycznego.
Na pierwszy rzut oka chodzi jedynie o dwa określenia tego samego owocu.
Jednak Marille i Aprikose pokazują znacznie szersze zjawisko: słowa przekazują nie tylko znaczenie leksykalne. Mogą również nieść informacje o regionie, wspólnocie językowej, tle kulturowym oraz doświadczeniach językowych użytkownika.
Marille czy Aprikose: na czym polega różnica?
Oba słowa oznaczają ten sam owoc — morelę.
W Austrii Marille jest całkowicie naturalnym określeniem należącym do języka standardowego.
W Niemczech zdecydowanie dominuje natomiast Aprikose.
Byłoby więc zbyt dużym uproszczeniem traktowanie Marille jedynie jako „austriackiego słowa dialektalnego”, a Aprikose jako jedynej „poprawnej formy standardowej”.
Austriacki niemiecki ma własną odmianę standardową.
Marille dobrze pokazuje, że standardowy język niemiecki nie musi być identyczny pod względem leksykalnym w całym obszarze niemieckojęzycznym.
Austriacki niemiecki a standardowy niemiecki
Często spotykane przeciwstawienie „Austrian German vs Standard German” nie jest z językoznawczego punktu widzenia całkowicie precyzyjne.
Również w Austrii istnieje bowiem standardowy język niemiecki.
Niemiecki jest językiem pluricentrycznym — posiada kilka narodowych odmian standardowych, przede wszystkim w Niemczech, Austrii i Szwajcarii.
Mogą one różnić się między innymi pod względem:
✔ słownictwa
✔ wymowy
✔ niektórych elementów gramatyki
✔ konwencji językowych
✔ terminologii administracyjnej i instytucjonalnej
✔ regionalnych norm użycia
Dlatego właściwe pytanie często nie brzmi:
„Która forma jest poprawna?”
Lecz:
„Która forma jest typowa, standardowa lub społecznie oczekiwana w danym obszarze niemieckojęzycznym?”
Jak regionalne słownictwo wpływa na odbiór społeczny
Kiedy ktoś używa słowa Marille, taki wybór może bardzo szybko wywołać u rodzimego użytkownika niemieckiego skojarzenie z Austrią.
Owoc pozostaje ten sam.
Nie zmienia się również podstawowe znaczenie referencyjne słowa.
Jednak wybór leksykalny może jednocześnie przekazywać dodatkowe informacje regionalne i społeczne.
Właśnie tutaj widać różnicę między samą znajomością słownictwa a kompetencją socjolingwistyczną.
Uczeń na wcześniejszym etapie pyta:
„Co znaczy Marille?”
Bardziej zaawansowany uczeń powinien dodatkowo rozumieć:
„Kto zazwyczaj używa tego słowa?”
„Gdzie brzmi ono naturalnie?”
„Jaką przynależność regionalną może sygnalizować?”
„Jak inni mogą odebrać mój własny wybór tego słowa?”
Dlaczego rodzimi użytkownicy języka tak szybko rozpoznają sygnały regionalne
Rodzimi użytkownicy nie uczą się regionalnych cech języka wyłącznie poprzez świadome poznawanie reguł.
Przez wiele lat spotykają je w rozmowach, mediach, sklepach, reklamach, rodzinie, szkole, restauracjach, przepisach kulinarnych i codziennych sytuacjach.
W ten sposób powstają trwałe skojarzenia językowe.
Niemiecki lub austriacki użytkownik języka nie musi więc świadomie analizować:
„Marille jest austriacyzmem.”
Regionalne skojarzenie może pojawić się automatycznie już w chwili usłyszenia lub przeczytania tego słowa.
Nie oznacza to jednak, że na podstawie jednego wyrazu można niezawodnie określić pochodzenie konkretnej osoby.
Ludzie przeprowadzają się, mieszkają w różnych regionach, przejmują słownictwo innych odmian języka i zmieniają własne zwyczaje językowe.
Regionalne słownictwo jest więc ważnym sygnałem socjolingwistycznym, ale nie nieomylnym testem pochodzenia.
Język to znacznie więcej niż gramatyka
Można zbudować całkowicie poprawne gramatycznie zdanie po niemiecku, a mimo to nie zauważyć, jaki efekt społeczny lub regionalny wywołuje wybór określonego słowa.
Prawdziwa komunikacja nie składa się wyłącznie z:
gramatyki + słownictwa.
Znaczenie mają również:
✔ kontekst
✔ rejestr
✔ region
✔ sytuacja społeczna
✔ wiedza kulturowa
✔ oczekiwania rozmówców
✔ indywidualna biografia językowa
Dlatego zaawansowana kompetencja językowa nie oznacza jedynie unikania błędów.
Oznacza również rozumienie, dlaczego kilka poprawnych językowo wariantów może brzmieć mniej lub bardziej naturalnie w różnych regionach i sytuacjach.
Dlaczego prawdziwy niemiecki jest bardziej zróżnicowany niż niemiecki podręcznikowy
Podręczniki muszą ograniczać złożoność języka.
Uczeń potrzebuje najpierw stabilnych odpowiedników, na przykład:
apricot — Aprikose
Z dydaktycznego punktu widzenia jest to całkowicie uzasadnione.
Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy takie uproszczenie prowadzi do przekonania, że dla każdego pojęcia istnieje w całym świecie niemieckojęzycznym dokładnie jedno neutralne i powszechnie preferowane słowo.
Rzeczywistość językowa jest znacznie bardziej złożona.
Niemiecki może różnić się w zależności od:
✔ kraju
✔ regionu
✔ środowiska społecznego
✔ pokolenia
✔ rejestru
✔ sytuacji komunikacyjnej
✔ kontekstu zawodowego
✔ indywidualnej biografii językowej
Nie oznacza to, że „niemiecki z podręcznika” jest sztuczny lub błędny.
Oznacza jedynie, że podręcznik z konieczności pokazuje tylko część znacznie bogatszej rzeczywistości językowej.
Wybór słów a tożsamość regionalna
Słowa mogą stać się elementem regionalnej tożsamości językowej.
Niektórych określeń używa się nie tylko dlatego, że nazywają konkretny przedmiot, lecz również dlatego, że są czymś oczywistym i naturalnym wewnątrz danej wspólnoty językowej.
Szczególnie interesujące jest pod tym względem słownictwo codzienne.
Jedzenie, ubrania, przedmioty domowe, szkoła, administracja czy zwykłe przedmioty codziennego użytku mogą mieć różne nazwy w różnych częściach świata niemieckojęzycznego.
Dla osoby uczącej się języka otwiera to kolejny poziom rozumienia.
Nie tylko:
„Co oznacza to słowo?”
ale również:
„Co to słowo może mi powiedzieć o środowisku językowym, w którym jest używane?”
W tej lekcji dowiesz się
✔ jaka jest różnica między Marille a Aprikose
✔ dlaczego Marille jest całkowicie naturalne w austriackiej odmianie standardowego niemieckiego
✔ dlaczego przeciwstawienie „austriacki niemiecki vs standardowy niemiecki” jest zbyt uproszczone
✔ co oznacza pluricentryczność języka niemieckiego
✔ jak regionalne słownictwo może wpływać na społeczny odbiór wypowiedzi
✔ dlaczego rodzimi użytkownicy często natychmiast rozpoznają regionalne sygnały językowe
✔ dlaczego regionalna cecha języka może być wskazówką, ale nie pewnym dowodem pochodzenia
✔ jak wybór słów wiąże się z tożsamością językową i kulturową
✔ dlaczego autentyczny niemiecki jest bardziej zróżnicowany niż uproszczony model podręcznikowy
✔ dlaczego zaawansowana znajomość języka wymaga nie tylko gramatyki i słownictwa, ale także rozumienia kulturowego i socjolingwistycznego
Ta lekcja jest przeznaczona dla osób uczących się niemieckiego, które chcą osiągnąć więcej niż tylko poprawność gramatyczną.
Naturalna komunikacja nie wymaga aktywnego używania każdej regionalnej odmiany.
Ważna jest natomiast umiejętność rozpoznawania takich form, właściwego ich interpretowania oraz rozumienia ich znaczenia komunikacyjnego w konkretnym środowisku językowym.
Naprawdę znać język to nie tylko wiedzieć, co ludzie mówią.
To również rozumieć, dlaczego właśnie tam, właśnie w takiej formie i właśnie w tej wspólnocie językowej mówią to w ten sposób.
Przeczytaj pełny artykuł
Ucz się niemieckiego online
Autor: Tymur Levitin — założyciel i dyrektor, Levitin Language School / Language Learnings
Global Learning. Personal Approach.
© Tymur Levitin
Telegram: @START_SCHOOL_TYMUR_LEVITIN
