W laboratorium, warsztacie i szkolnej pracowni fizycznej często stosujemy prostą zasadę: jeżeli wynik budzi wątpliwości, powtórzmy pomiar.
To rozsądne działanie. Problem pojawia się wtedy, gdy uznajemy, że kilka niemal identycznych wskazań automatycznie potwierdza poprawność wyniku.
Powtarzalność nie jest dowodem braku błędu systematycznego.
Przyrząd może konsekwentnie wskazywać wartość różniącą się od odpowiedniej wartości odniesienia. Co więcej, niewielki rozrzut wyników może sprawić, że taka sytuacja będzie wyglądała szczególnie przekonująco.
W 27. lekcji wideo Levitin Language School analizujemy ten problem na przykładzie wagi elektronicznej. Wyjaśniamy, dlaczego należy rozróżniać precyzję, dokładność, poprawność pomiarową, wzorcowanie i niepewność pomiaru.
Język filmu: turecki. Niniejszy artykuł stanowi samodzielne polskojęzyczne opracowanie zagadnienia.
Obejrzyj pełną lekcję wideo nr 27 w serwisie YouTube.
Cztery wskazania wagi i jeden problem
Załóżmy, że dysponujemy odważnikiem kontrolnym o przypisanej wartości odniesienia 100,0 g.
Umieszczamy go na wadze elektronicznej i wykonujemy cztery pomiary w tych samych warunkach.
| Pomiar | Wskazanie wagi |
|---|---|
| Pierwszy | 105,1 g |
| Drugi | 105,0 g |
| Trzeci | 105,1 g |
| Czwarty | 104,9 g |
Największa różnica między wskazaniami wynosi zaledwie 0,2 g.
Średnia arytmetyczna to:
(105,1 + 105,0 + 105,1 + 104,9) / 4 = 105,025 g.
Wyniki są do siebie bardzo zbliżone.
Jednak średnia wskazań różni się od przypisanej wartości odniesienia o 5,025 g.
Czy mamy zatem do czynienia z dobrym przyrządem pomiarowym?
Na podstawie tych danych nie możemy udzielić prostej odpowiedzi. Możemy natomiast stwierdzić, że mały rozrzut wskazań współwystępuje ze znacznym odchyleniem od wartości odniesienia.
To wystarczy, aby wykazać, dlaczego potrzebujemy kilku odrębnych pojęć metrologicznych.
Precyzja nie odpowiada na pytanie, czy wynik jest prawidłowy
Precyzja pomiaru oznacza bliskość zgodności między wskazaniami lub zmierzonymi wartościami wielkości uzyskanymi podczas powtarzanych pomiarów w określonych warunkach.
W praktyce interesuje nas przede wszystkim rozrzut wyników.
Jeżeli kolejne wskazania tworzą wąską grupę, możemy mówić o niewielkiej zmienności w rozpatrywanych warunkach.
Nasza waga pokazuje wartości skupione wokół 105 g.
Nie oznacza to jednak, że wynik odpowiada wartości odniesienia wynoszącej 100 g.
Przyrząd może działać w sposób bardzo konsekwentny, a mimo to wykazywać znaczne odchylenie.
Czym różni się powtarzalność od precyzji?
Powtarzalność jest szczególnym przypadkiem precyzji pomiaru.
Dotyczy pomiarów przeprowadzanych w warunkach powtarzalności, obejmujących między innymi tę samą procedurę, ten sam system pomiarowy, te same warunki działania, to samo miejsce i krótki odstęp czasu.
Precyzję można natomiast rozpatrywać również w innych warunkach, na przykład przy zmianie operatora, miejsca lub czasu wykonywania pomiarów.
Dlatego nie należy automatycznie przenosić oceny powtarzalności z jednego doświadczenia na wszystkie możliwe zastosowania przyrządu.
Dokładność i poprawność pomiarowa to nie to samo
W języku codziennym słowo „dokładny” bywa używane w różnych znaczeniach.
Może oznaczać staranne wykonanie czynności, niewielki rozrzut wyników albo bliskość wartości uzyskanej do rzeczywistej.
W metrologii takie znaczenia należy rozdzielić.
Dokładność pomiaru odnosi się do bliskości zgodności między zmierzoną wartością wielkości a wartością prawdziwą wielkości mierzonej.
Wartość prawdziwa nie zawsze jest jednak dokładnie znana. W praktyce korzystamy więc z odpowiednich wartości odniesienia i informacji o ich niepewności.
Istnieje także pojęcie poprawności pomiarowej, związane z bliskością średniej z nieskończenie wielu powtórzonych wartości pomiarowych do wartości odniesienia.
Poprawność pomiarowa wiąże się z błędem systematycznym, podczas gdy precyzja dotyczy zgodności wyników między sobą.
Nie są to trzy różne nazwy tej samej właściwości.
Dlaczego to rozróżnienie jest potrzebne?
Wyobraźmy sobie dwa przyrządy.
Pierwszy daje wyniki bardzo bliskie sobie, ale wyraźnie przesunięte względem wartości odniesienia.
Drugi wykazuje większy rozrzut, jednak jego wyniki skupiają się wokół wartości odniesienia.
Nie można ocenić obu przyrządów za pomocą jednego kryterium bez określenia, co właściwie chcemy sprawdzić.
W jednej sytuacji kluczowa będzie zmienność wyników. W innej — ich zgodność z odpowiednią wartością odniesienia. W praktycznej ocenie jakości pomiaru konieczne może być uwzględnienie obu właściwości oraz niepewności.
Błąd systematyczny: dlaczego powtarzanie pomiaru nie wystarcza?
Załóżmy, że postanawiamy wykonać sto pomiarów zamiast czterech.
Otrzymujemy kolejne wskazania zbliżone do 105 g.
Większa liczba obserwacji może pomóc w dokładniejszym oszacowaniu zmienności wskazań.
Nie oznacza jednak automatycznego usunięcia przyczyny ich przesunięcia względem wartości odniesienia.
Jeżeli na pomiar oddziałuje czynnik systematyczny, jego wpływ może utrzymywać się podczas kolejnych powtórzeń.
Uśrednianie wyników może ograniczać wpływ niektórych składników losowych, ale samo w sobie nie eliminuje nieuwzględnionego błędu systematycznego.
Właśnie dlatego wykonanie większej liczby pomiarów nie zastępuje analizy przyrządu, metody i warunków doświadczenia.
Czy odchylenie zawsze oznacza uszkodzony przyrząd?
Nie.
Zaobserwowana różnica względem wartości odniesienia może wynikać z różnych przyczyn.
Należy rozważyć między innymi:
- stan i charakterystykę przyrządu;
- sposób przygotowania i wykonania pomiaru;
- właściwości użytego wzorca;
- wpływ warunków otoczenia;
- poprawność zastosowanej procedury.
Nie każda rozbieżność oznacza awarię. Nie każdą można również wyeliminować przez proste przestawienie wskazania na zero.
Najpierw trzeba ustalić, co jest przedmiotem pomiaru, w jakich warunkach go wykonano i jaką wartość przyjęto do porównania.
Rozdzielczość przyrządu nie gwarantuje dokładności
Współczesne urządzenia cyfrowe mogą wyświetlać bardzo wiele cyfr.
Porównajmy dwa wskazania:
105,0 g
105,0000 g
Druga liczba wygląda bardziej szczegółowo.
Nie stanowi to jednak dowodu, że drugi pomiar jest bliższy wartości prawdziwej.
Rozdzielczość wskazania określa zdolność systemu do rozróżniania zmian wartości wskazywanej.
Nie jest ona równoznaczna z dokładnością pomiaru.
Przyrząd może wykrywać niewielkie zmiany, a jednocześnie wykazywać znaczną rozbieżność względem wartości odniesienia.
Dlatego liczba miejsc po przecinku nie może zastępować oceny właściwości metrologicznych urządzenia.
Wzorcowanie i adiustacja: dlaczego nie należy ich mylić?
Gdy przyrząd pokazuje wartości różniące się od oczekiwanych, pojawia się pytanie o jego wzorcowanie.
Wzorcowanie polega na ustaleniu, w określonych warunkach, relacji między wartościami wielkości dostarczanymi przez wzorce pomiarowe wraz z ich niepewnościami a odpowiadającymi im wskazaniami wraz z ich niepewnościami. Następnie relację tę można wykorzystać do uzyskania wyniku pomiaru na podstawie wskazania.
Mówiąc prościej, wzorcowanie pozwala scharakteryzować zależność między wskazaniami przyrządu a odpowiednimi wartościami odniesienia.
Nie oznacza jednak, że urządzenie zostało automatycznie wyregulowane.
Adiustacja systemu pomiarowego jest odrębną czynnością, której celem jest doprowadzenie systemu do uzyskiwania określonych wskazań.
W praktyce należy więc odróżniać ustalenie charakterystyki pomiarowej od ingerencji w ustawienia urządzenia.
Samo posiadanie świadectwa wzorcowania nie przesądza również o przydatności przyrządu do każdego zadania.
Trzeba uwzględnić zakres pomiarowy, wymagania zastosowania, warunki pracy oraz informacje o niepewności.
Niepewność pomiaru: czego nie dowiemy się z samego rozrzutu?
Niepewność pomiaru jest nieujemnym parametrem charakteryzującym rozproszenie wartości wielkości przypisywanych wielkości mierzonej na podstawie wykorzystanych informacji.
To nie jest po prostu inna nazwa błędu.
Błąd pomiaru wiąże się z różnicą między zmierzoną wartością a wartością odniesienia.
Niepewność pomiaru charakteryzuje natomiast rozproszenie wartości przypisywanych wielkości mierzonej.
Przy jej ocenie znaczenie mogą mieć między innymi:
- zmienność wyników powtarzanych pomiarów;
- niepewność wartości odniesienia;
- właściwości przyrządu;
- warunki środowiskowe;
- zastosowana procedura i model pomiaru.
Czy cztery wskazania wystarczą do wyznaczenia niepewności?
Nie do pełnej oceny.
Możemy obliczyć średnią i określić obserwowany rozrzut.
Nie znamy jednak wszystkich istotnych źródeł niepewności.
Nie dysponujemy na przykład kompletnymi informacjami o odważniku, wzorcowaniu wagi ani warunkach pomiaru.
Nie byłoby więc uzasadnione przedstawienie arbitralnego wyniku w postaci „105,0 ± 0,1 g” bez wyjaśnienia, jak uzyskano podaną niepewność i co dokładnie oznacza zapis.
Symbol ± nie zastępuje metody oceny ani informacji o sposobie wyrażenia niepewności.
Kiedy wynik pomiaru staje się podstawą decyzji?
Wyobraźmy sobie kontrolę jakości w zakładzie produkcyjnym.
Technik mierzy długość elementu, którego wymiar nie może przekroczyć 100,10 mm.
Przyrząd wskazuje 100,09 mm.
Czy element spełnia wymagania?
Samo wskazanie znajduje się poniżej granicy, ale pełna decyzja może wymagać uwzględnienia niepewności pomiaru oraz przyjętej reguły decyzyjnej.
Nie oznacza to, że element trzeba automatycznie odrzucić.
Oznacza to, że decyzja powinna wynikać z określonych kryteriów, a nie jedynie z pozornego bezpieczeństwa dwóch cyfr po przecinku.
Należy odróżniać trzy etapy:
- Odczytanie wskazania.
- Wyznaczenie i ocenę wyniku pomiaru.
- Podjęcie decyzji o zgodności z wymaganiami.
Każdy z tych etapów ma inne zadanie.
Jak analizować wynik pomiaru? Cztery pytania
Zamiast pytać wyłącznie, czy przyrząd pokazuje stabilną liczbę, warto zastosować cztery pytania.
Czy wyniki powtarzanych pomiarów są do siebie zbliżone?
To pytanie o precyzję i warunki jej oceny.
Czy wynik jest zgodny z odpowiednią wartością odniesienia?
To pytanie o zaobserwowane odchylenie.
Czy występuje wpływ systematyczny?
To pytanie o możliwe źródła trwałego przesunięcia wyników.
Jak oszacowano niepewność pomiaru?
To pytanie o jakość dostępnych informacji i granice uzasadnionych wniosków.
Dopiero połączenie tych perspektyw pozwala ocenić, co naprawdę wynika z doświadczenia.
Dlaczego uczeń może dobrze liczyć, ale źle interpretować pomiar?
Obliczenie średniej arytmetycznej czterech liczb nie jest szczególnie trudne.
Znacznie trudniejsze bywa wyjaśnienie, co otrzymana średnia mówi o badanym zjawisku.
Uczeń może prawidłowo zastosować wzór, a następnie uznać, że wynik jest wiarygodny tylko dlatego, że kolejne wskazania są podobne.
Może też pomylić rozdzielczość przyrządu z dokładnością albo potraktować niepewność jako synonim błędu.
W takich sytuacjach problem nie polega wyłącznie na znajomości matematyki.
Chodzi o umiejętność łączenia obliczeń z modelem fizycznym, warunkami doświadczenia i celem pomiaru.
Właśnie dlatego nauka fizyki nie powinna ograniczać się do podstawiania liczb do wzorów.
Potrzebne jest rozumienie, co obliczamy, dlaczego wybieramy daną metodę i jaki wniosek wolno nam wyciągnąć.
W Levitin Language School indywidualna nauka online obejmuje języki obce oraz przedmioty szkolne i akademickie, w tym matematykę, fizykę i inne dziedziny zgodnie ze specjalizacjami dostępnych nauczycieli.
Celem pracy z zadaniami jest nie tylko uzyskanie odpowiedzi, lecz także zrozumienie zasad, które pozwalają ocenić jej znaczenie.
Obejrzyj lekcję i poznaj szerszy kontekst naukowy
Pełna lekcja wideo nr 27 jest dostępna w języku tureckim:
Çok Hassas Bir Ölçüm Neden Yanlış Olabilir? — Video Lesson 27
Rozszerzone opracowanie naukowe w języku tureckim zostało opublikowane w Language Thinking Laboratory:
Çok hassas bir ölçüm neden yanlış olabilir? Doğruluk, kesinlik ve belirsizlik arasındaki fark
Inne materiały edukacyjne można znaleźć w bibliotece lekcji wideo Levitin Language School.
Wniosek: powtarzalność nie zastępuje uzasadnienia
Wróćmy do naszego odważnika.
Przypisana wartość odniesienia wynosi 100,0 g.
Waga wielokrotnie wskazuje wartości zbliżone do 105,0 g.
Otrzymujemy wyniki o małym rozrzucie, ale wyraźnie przesunięte względem wartości odniesienia.
To pokazuje, dlaczego precyzja, powtarzalność, poprawność pomiarowa, dokładność i niepewność muszą być rozpatrywane oddzielnie.
Wiarygodność pomiaru nie wynika z tego, że liczba wygląda przekonująco. Wynika z jakości procedury, dostępnych informacji i poprawności interpretacji.
Tymur Levitin
Założyciel i dyrektor Levitin Language School
© Tymur Levitin — Levitin Language School. Wszelkie prawa zastrzeżone.