O różnicy między dowodem, prawdopodobieństwem, domniemaniem i ustaleniem faktu — oraz o tym, jak tłumaczenie może zmienić znaczenie całego postępowania
Wyobraźmy sobie przedsiębiorcę, który prowadzi spór z kontrahentem.
Twierdzi, że druga strona zamierza wyprowadzić majątek, przez co wykonanie przyszłego orzeczenia może stać się niemożliwe lub poważnie utrudnione.
Przedstawia korespondencję, informacje o sprzedaży części składników majątku i dokumenty dotyczące sytuacji finansowej kontrahenta.
Prawnik przygotowuje wniosek o zabezpieczenie roszczenia.
W jednym z dokumentów pojawia się zdanie:
„Wnioskodawca uprawdopodobnił istnienie roszczenia oraz interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia”.
Tłumacz przekłada je na inny język jako:
„Wnioskodawca udowodnił istnienie roszczenia oraz konieczność zabezpieczenia”.
Na pierwszy rzut oka różnica może wydawać się niewielka.
Przecież w obu przypadkach chodzi o przedstawienie argumentów przemawiających za określonym stanowiskiem.
Jednak w języku polskiego postępowania cywilnego słowa uprawdopodobnić i udowodnić nie są zwykłymi stylistycznymi wariantami.
Mogą odnosić się do odmiennych wymagań procesowych.
Co więcej, samo udzielenie zabezpieczenia nie oznacza automatycznie, że roszczenie zostało ostatecznie rozstrzygnięte na korzyść wnioskodawcy.
W naszym przykładzie tłumacz nie tylko zmienił słowo.
Zmienił charakter twierdzenia o tym, co zostało wykazane.
A następnie zasugerował stopień rozstrzygnięcia, którego dokument źródłowy nie musiał zawierać.
Dlaczego język pozwala nam tak łatwo pomylić prawdopodobieństwo z dowodem, a wiarygodność z prawdą?
Aby odpowiedzieć na to pytanie, trzeba rozdzielić kilka pojęć, które w codziennym myśleniu często nakładają się na siebie.
1. Prawdziwe, wiarygodne, prawdopodobne i udowodnione — cztery różne pytania
Rozważmy zdanie:
„Dokument został podpisany w poniedziałek”.
Możemy zapytać:
Czy to prawda?
Czy osoba przekazująca informację jest wiarygodna?
Czy taki przebieg zdarzeń wydaje się prawdopodobny?
Czy fakt podpisania dokumentu w poniedziałek został udowodniony w odpowiednim postępowaniu?
To nie są cztery wersje tego samego pytania.
Prawdziwość dotyczy zgodności twierdzenia z rzeczywistością.
Wiarygodność może dotyczyć osoby, źródła, relacji lub określonej informacji.
Prawdopodobieństwo wiąże się z oceną możliwości lub oczekiwanej trafności twierdzenia w świetle dostępnych przesłanek.
Udowodnienie w kontekście procesowym odnosi się do ustalenia określonych okoliczności zgodnie z właściwymi regułami.
Twierdzenie może być prawdziwe, choć jeszcze nieudowodnione.
Źródło może być wiarygodne, choć w konkretnej sprawie się pomyliło.
Wyjaśnienie może być prawdopodobne, ale nie spełniać wymagań potrzebnych do uznania określonego faktu za udowodniony.
I wreszcie: procesowe ustalenie faktu nie jest tym samym co filozoficzna gwarancja nieomylności.
To właśnie rozdzielenie tych pytań stanowi podstawę odpowiedzialnej komunikacji.
2. Co naprawdę oznacza „uprawdopodobnienie”?
W języku codziennym można powiedzieć:
„Ta informacja brzmi prawdopodobnie”.
Nie jest to jednak automatycznie to samo, co procesowe uprawdopodobnienie.
W polskim postępowaniu cywilnym termin ten ma określone zastosowania.
Artykuł 243 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje, że gdy ustawa dopuszcza uprawdopodobnienie zamiast dowodu, nie trzeba zachowywać szczegółowych przepisów o postępowaniu dowodowym.
Z tego wynika istotna konsekwencja.
Nie chodzi wyłącznie o subiektywne wrażenie, że coś może być prawdą.
Chodzi o sytuację, w której przepisy pozwalają posłużyć się odmiennym sposobem wykazania określonej okoliczności.
Nie oznacza to jednak dowolności.
Twierdzenie nadal wymaga odpowiedniego uzasadnienia.
Samo przekonanie strony, że ma rację, nie wystarcza tylko dlatego, że użyto słowa „uprawdopodobnienie”.
3. Dlaczego prawo czasami nie wymaga pełnego udowodnienia?
Wyobraźmy sobie sytuację, w której określone działanie procesowe musi zostać podjęte szybko.
Czekanie na przeprowadzenie całego postępowania dowodowego mogłoby pozbawić takie działanie praktycznego sensu.
Właśnie dlatego w pewnych sytuacjach ustawodawca dopuszcza odmienny poziom wykazania okoliczności.
Przykładem jest zabezpieczenie roszczenia.
Artykuł 730¹ Kodeksu postępowania cywilnego co do zasady wiąże możliwość żądania zabezpieczenia z uprawdopodobnieniem roszczenia oraz interesu prawnego w udzieleniu zabezpieczenia.
Interes prawny w tym kontekście wiąże się z określonym w ustawie zagrożeniem dla wykonania orzeczenia lub osiągnięcia celu postępowania.
Nie oznacza to, że sąd już rozstrzygnął cały spór.
Oznacza, że rozpoznaje wniosek według reguł właściwych dla zabezpieczenia.
To zasadnicza różnica.
Wymagania dotyczące uzasadnienia twierdzenia zależą również od tego, jakie rozstrzygnięcie ma zostać podjęte i na jakim etapie postępowania.
Nie każda decyzja wymaga tego samego rodzaju ustaleń.
4. Uprawdopodobnienie nie jest „gorszym dowodem”
Często próbuje się wyjaśnić tę różnicę w prosty sposób:
„Dowód jest mocny, a uprawdopodobnienie słabe”.
To zbyt uproszczone.
Uprawdopodobnienie i dowodzenie różnią się nie tylko intuicyjnie rozumianą siłą argumentów.
W prawie procesowym istotne są także reguły, tryb i cel ich stosowania.
Ten sam materiał może mieć znaczenie w różnych sytuacjach procesowych.
Dokument może zostać przedstawiony na potrzeby uprawdopodobnienia określonej okoliczności, a następnie podlegać ocenie jako dowód w dalszym postępowaniu.
Nie zmienia się przy tym automatycznie jego fizyczna treść.
Zmienia się funkcja, jaką pełni w określonym postępowaniu.
Dlatego nie można sprowadzić problemu do jednej uniwersalnej skali od „słabego” do „mocnego”.
Najpierw trzeba ustalić, jaki wymóg przewiduje właściwy przepis.
5. Czy uprawdopodobnienie oznacza konkretny procent?
Nie istnieje jedna uniwersalna wartość procentowa, którą można przypisać każdemu użyciu terminu uprawdopodobnienie.
Nie należy zatem pisać:
„Uprawdopodobnienie oznacza 51 procent pewności”.
Ani:
„Udowodnienie oznacza 100 procent pewności”.
Takie równania mogą wyglądać atrakcyjnie, ale bez odpowiedniego kontekstu prawnego i metodologicznego są mylące.
Prawdopodobieństwo matematyczne, stopień przekonania osoby oceniającej materiał i procesowy wymóg wykazania okoliczności to różne zagadnienia.
Nie wolno automatycznie zastępować jednego drugim.
W tłumaczeniu szczególnie niebezpieczne jest dopisywanie liczbowej pewności tam, gdzie dokument posługuje się terminem procesowym.
6. „Udowodniono”: czy sam czasownik wystarcza?
Rozważmy zdanie:
„Udowodniono, że dokument został zmieniony”.
Kto to ustalił?
W jakim postępowaniu?
Na podstawie jakich materiałów?
Co dokładnie zostało zmienione?
Czy ustalono również, kto dokonał zmiany?
Czy określono cel tej czynności?
Samo słowo „udowodniono” nie odpowiada na te pytania.
Można wykazać, że dokument został zmodyfikowany, ale nie ustalić sprawcy.
Można ustalić osobę dokonującą zmiany, ale nie wykazać zamiaru wprowadzenia kogokolwiek w błąd.
Można też wykazać, że zmiana nastąpiła zgodnie z uprawnieniami.
Dlatego dowód zawsze musi odnosić się do określonego twierdzenia.
Nie istnieje dowód „wszystkiego naraz” tylko dlatego, że wykazano jeden element zdarzenia.
7. „Dowód” i „środek dowodowy”: dlaczego przedmiot nie rozstrzyga sam
Załóżmy, że ktoś przedstawia wiadomość e-mail.
Wiadomość może mieć znaczenie dla ustalenia, że określona informacja została wysłana.
Ale czy dowodzi, że odbiorca ją przeczytał?
Czy dowodzi, że zrozumiał jej treść?
Czy dowodzi, że zgodził się z przedstawioną propozycją?
Niekoniecznie.
Ten sam materiał może wspierać jedno twierdzenie, a nie wystarczać do uzasadnienia innego.
Artykuł 75 polskiego Kodeksu postępowania administracyjnego przewiduje szerokie podejście do materiału mogącego przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, o ile nie jest on sprzeczny z prawem.
Nie oznacza to jednak, że każdy dopuszczony materiał automatycznie dowodzi każdej okoliczności, którą ktoś chce z niego wyprowadzić.
Dopuszczenie materiału i ocena jego znaczenia to odrębne zagadnienia.
8. Wiarygodny świadek może się pomylić
Wyobraźmy sobie świadka, który mówi:
„Jestem przekonany, że widziałem tę osobę przed budynkiem”.
Świadek może być uczciwy.
Może nie mieć żadnego interesu w składaniu nieprawdziwych zeznań.
Może dokładnie relacjonować swoje wspomnienie.
A mimo to może się pomylić.
Warunki oświetlenia, odległość, czas obserwacji i podobieństwo osób mogą mieć znaczenie.
Wiarygodność człowieka nie jest równoznaczna z nieomylnością jego spostrzeżeń.
Dlatego należy odróżnić pytanie:
„Czy świadek świadomie wprowadza w błąd?”
Od pytania:
„Czy jego obserwacja pozwala prawidłowo ustalić określony fakt?”
Tłumaczenie nie powinno przekształcać przekonania świadka w niezależnie potwierdzoną identyfikację.
9. „Wiarygodne” nie zawsze oznacza „prawdziwe”
W języku polskim przymiotnik wiarygodny może odnosić się do osoby, relacji, źródła lub dokumentu.
Ale wiarygodność jest oceną, której podstawy zależą od sytuacji.
Źródło może mieć dobrą historię rzetelności.
Dokument może pochodzić z rozpoznawalnej instytucji.
Relacja może być spójna.
Żadna z tych cech sama nie gwarantuje prawdziwości każdego zawartego w niej twierdzenia.
Również odwrotna zależność nie jest automatyczna.
Informacja pochodząca ze źródła uznawanego za mało wiarygodne może okazać się prawdziwa.
Dlatego ocena źródła i ocena konkretnej informacji powinny być powiązane, lecz nie utożsamiane.
10. „Domniemanie”: czy prawo pozwala uznać coś bez bezpośredniego dowodu?
Słowo domniemanie bywa rozumiane potocznie jako zwykłe przypuszczenie.
Jednak w prawie może mieć znacznie bardziej określoną funkcję.
Polski Kodeks postępowania cywilnego rozróżnia między innymi domniemania faktyczne i prawne.
Artykuł 231 przewiduje możliwość uznania określonych faktów za ustalone na podstawie wniosku wyprowadzonego z innych ustalonych faktów.
To mechanizm domniemania faktycznego.
Nie chodzi więc o swobodne zgadywanie.
Chodzi o wnioskowanie, którego punktem wyjścia są inne ustalone okoliczności.
Artykuł 234 dotyczy natomiast domniemań ustanowionych przez prawo.
Ich funkcja wynika z odpowiedniej normy prawnej, a nie tylko z osobistej oceny prawdopodobieństwa.
Te dwa mechanizmy nie powinny być mieszane.
11. Domniemanie faktyczne: wnioskowanie nie jest zgadywaniem
Wyobraźmy sobie pomieszczenie, w którym po zakończeniu pracy znaleziono włączone urządzenie.
System kontroli dostępu wskazuje, że w określonym czasie do pomieszczenia weszła konkretna osoba.
Czy można na tej podstawie stwierdzić, że to ona uruchomiła urządzenie?
Można rozważyć taki wniosek.
Ale trzeba uwzględnić alternatywne możliwości.
Urządzenie mogło być włączone wcześniej.
Mogło uruchomić się automatycznie.
Do pomieszczenia mogła wejść inna osoba w czasie nieuwzględnionym w danych.
Znaczenie tych możliwości zależy od rzeczywistych ustaleń.
Domniemanie faktyczne nie oznacza, że każdy intuicyjnie prawdopodobny wniosek jest prawidłowy.
Wymaga odpowiedniego związku między ustalonymi faktami a wyprowadzanym wnioskiem.
12. Domniemanie prawne: gdy znaczenie wynika z normy
Domniemanie prawne ma inne źródło.
Jego skutki wynikają z przepisu.
Nie oznacza to, że ustawodawca magicznie zmienia rzeczywistość.
Oznacza, że prawo określa, jak pewne okoliczności mają być traktowane w ramach właściwej procedury.
W konkretnych przypadkach przepisy mogą przewidywać możliwość obalenia domniemania oraz określać sposób jego zakwestionowania.
Dlatego tłumaczenie domniemanie prawne jako zwykłego „przypuszczenia” może być niewystarczające.
Z drugiej strony nie każde użycie słowa „domniemanie” w zwykłym tekście odnosi się do ustawowej konstrukcji.
Kontekst decyduje o znaczeniu.
13. Dlaczego „domniemany” i „rzekomy” nie są tym samym?
Porównajmy:
„Domniemany właściciel nieruchomości”.
„Rzekomy właściciel nieruchomości”.
W codziennym użyciu oba określenia mogą wskazywać, że status własności nie został jednoznacznie przedstawiony jako pewny.
Jednak ich wydźwięk może być różny.
„Rzekomy” często wprowadza dystans, a niekiedy sugestię, że twierdzenie może być nieprawdziwe.
„Domniemany” może odwoływać się do określonego założenia lub statusu przyjmowanego na pewnej podstawie.
W kontekście prawnym szczególnie ważne jest ustalenie, czy chodzi o domniemanie wynikające z przepisów.
Nie wolno automatycznie zastępować terminu prawnego słowem o potocznym, sceptycznym wydźwięku.
Może to zmienić ocenę osoby lub sytuacji.
14. „Podejrzany”, „oskarżony”, „winny”: trzy różne statusy
W komunikacji publicznej często pojawia się niebezpieczna tendencja do zastępowania określeń procesowych kategorycznymi ocenami.
Osoba podejrzana o popełnienie czynu nie staje się automatycznie osobą, której winę stwierdzono.
Również wniesienie oskarżenia nie jest tym samym co prawomocne skazanie.
Polski język prawny rozróżnia odpowiednie statusy, których znaczenie wynika z właściwych przepisów.
Nie można więc traktować słów „podejrzany”, „oskarżony” i „skazany” jako synonimów.
Podobnie przymiotnik „winny” wymaga ostrożności, szczególnie gdy dotyczy odpowiedzialności karnej.
Tłumacz musi zachować etap postępowania i status osoby.
Nie powinien przyspieszać procesu samym doborem słów.
15. Czy brak dowodu oznacza dowód braku?
Rozważmy:
„Nie udowodniono, że dokument został sfałszowany”.
I:
„Udowodniono, że dokument nie został sfałszowany”.
To dwa różne twierdzenia.
Pierwsze dotyczy braku wystarczającego udowodnienia określonej tezy.
Drugie przedstawia przeciwną tezę jako udowodnioną.
Nie zawsze można przejść od pierwszego do drugiego.
Jednak również odwrotne uproszczenie byłoby błędne.
W niektórych warunkach brak oczekiwanego śladu może stanowić istotną przesłankę przeciwko hipotezie.
Zależy to od tego, czy dany ślad powinien wystąpić, gdyby hipoteza była prawdziwa, oraz od możliwości jego wykrycia.
Dlatego znaczenie negatywnego wyniku badania wymaga analizy metody.
Nie wystarczy sama formuła „nie znaleziono”.
16. „Nie wykazano” i „obalono”: kiedy zmienia się kierunek argumentu
W raporcie pojawia się zdanie:
„Nie wykazano związku między działaniem systemu a awarią”.
Później ktoś pisze:
„Obalono hipotezę, że system spowodował awarię”.
Pierwsze stwierdzenie informuje, że związku nie wykazano.
Drugie sugeruje, że istnieją podstawy do odrzucenia hipotezy.
To nie zawsze jest to samo.
Badanie może być niewystarczająco dokładne, aby potwierdzić związek.
Może też dostarczyć mocnych danych wskazujących, że określona hipoteza jest niezgodna z wynikami.
Różnica zależy od charakteru badania.
W tłumaczeniu nie należy automatycznie zastępować braku potwierdzenia rozstrzygającym zaprzeczeniem.
17. „Ustalono fakt” nie oznacza „ustalono przyczynę”
Wyobraźmy sobie raport techniczny:
„Ustalono, że urządzenie przestało działać o godzinie 14:20”.
To ustalenie dotyczące zdarzenia i czasu.
Nie jest jeszcze wyjaśnieniem przyczyny.
Inne zdanie:
„Ustalono, że urządzenie przestało działać wskutek przegrzania”.
Tutaj dochodzi twierdzenie przyczynowe.
Może być ono prawidłowe, jeżeli istnieją odpowiednie podstawy.
Ale nie wynika automatycznie z samego ustalenia czasu awarii.
Podobnie w postępowaniu prawnym ustalenie określonego działania nie przesądza bez dodatkowej analizy wszystkich kwestii odpowiedzialności.
Tłumacz musi zachować zakres ustalenia.
18. „Z dużym prawdopodobieństwem” nie zawsze znaczy „ponad wszelką wątpliwość”
W tekstach specjalistycznych spotykamy różne określenia stopnia pewności.
„Z dużym prawdopodobieństwem”.
„Prawdopodobnie”.
„Niemal na pewno”.
„Ponad wszelką wątpliwość”.
Nie należy traktować ich jako automatycznych odpowiedników.
W dodatku nie każde wyrażenie ma jedno ustalone znaczenie we wszystkich dziedzinach.
W statystyce prawdopodobieństwo może być określane w ramach konkretnego modelu.
W prawie ocena materiału następuje według właściwych reguł.
W codziennym języku podobne słowa mogą wyrażać subiektywną pewność.
Tłumaczenie musi rozpoznać, do którego rodzaju wypowiedzi należy dane stwierdzenie.
19. Dlaczego decyzja procesowa nie zawsze rozstrzyga cały spór?
Wróćmy do zabezpieczenia roszczenia.
Sąd może rozpoznawać wniosek o zabezpieczenie przed ostatecznym rozstrzygnięciem sprawy.
Ocena przesłanek zabezpieczenia nie jest automatycznie równoznaczna z końcowym ustaleniem zasadności wszystkich żądań.
Dlatego komunikat:
„Sąd udzielił zabezpieczenia”.
Nie powinien być bez dalszych podstaw przekładany jako:
„Sąd potwierdził, że powód wygrał sprawę”.
To dwie różne informacje.
Pierwsza dotyczy określonego rozstrzygnięcia procesowego.
Druga dotyczy wyniku sporu.
W języku prawnym kolejność etapów ma znaczenie.
Nie można pomijać jej dla uzyskania bardziej efektownego nagłówka.
20. „Sąd uznał za uprawdopodobnione” — czy to słabość sądu?
Nie.
Jeżeli przepisy przewidują uprawdopodobnienie, zastosowanie właściwego wymogu nie jest oznaką niedokładności.
Sąd nie musi traktować każdego zagadnienia tak, jakby rozstrzygał ostatecznie wszystkie okoliczności sprawy.
Prawo procesowe przewiduje różne instrumenty służące różnym celom.
Problem powstaje dopiero wtedy, gdy odbiorca komunikatu nie rozumie, jakiego rodzaju oceny dokonano.
Właśnie dlatego precyzja terminologiczna ma znaczenie również poza środowiskiem prawniczym.
Pozwala odróżnić decyzję tymczasową od rozstrzygnięcia co do istoty sprawy.
21. Administracyjne „udowodniono” nie jest prostym odpowiednikiem cywilnego „uprawdopodobniono”
Polski Kodeks postępowania administracyjnego zawiera własne reguły ustalania okoliczności.
Artykuł 80 stanowi, że organ ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.
To nie oznacza, że wszystkie wymagania i konstrukcje z postępowania cywilnego można bezpośrednio przenosić do postępowania administracyjnego.
Każda procedura ma własne cele i zasady.
Podobnie nie można automatycznie stosować rozwiązań z postępowania karnego do spraw administracyjnych.
Dlatego tłumaczenie terminu prawnego wymaga najpierw ustalenia systemu i rodzaju postępowania.
Dopiero później można szukać funkcjonalnego odpowiednika.
22. „Wątpliwości rozstrzyga się na korzyść strony”: czy zawsze?
Artykuł 81a Kodeksu postępowania administracyjnego przewiduje w określonych sytuacjach rozstrzyganie niedających się usunąć wątpliwości co do stanu faktycznego na korzyść strony.
Jednak przepis zawiera warunki stosowania i wyjątki.
Nie można więc przekształcać go w ogólną zasadę:
„Każda wątpliwość w każdej sprawie administracyjnej musi zostać rozstrzygnięta na korzyść wnioskodawcy”.
To byłoby nieuprawnione rozszerzenie.
Warto zauważyć, że problem tłumaczeniowy może powstać nawet wtedy, gdy wszystkie pojedyncze słowa są poprawne.
Wystarczy usunąć warunek, wyjątek albo określenie zakresu stosowania.
Wtedy zmienia się norma, którą czytelnik odczytuje z tekstu.
23. Kiedy wiarygodność dokumentu nie wystarcza do udowodnienia tezy
Przedsiębiorstwo przedstawia autentyczny dokument potwierdzający zakup urządzenia.
Dokument jest prawdziwy.
Dane sprzedawcy są zgodne.
Data transakcji została potwierdzona.
Czy to dowodzi, że urządzenie działało prawidłowo przez następne pięć lat?
Nie.
Dokument potwierdza określoną transakcję.
Nie rozstrzyga automatycznie późniejszego stanu technicznego.
To przykład bardzo ważnej różnicy.
Autentyczność dokumentu nie oznacza nieograniczonej prawdziwości wszystkich możliwych wniosków wyprowadzanych z jego istnienia.
Dowód musi odpowiadać pytaniu, na które ma stanowić odpowiedź.
24. Dokument urzędowy: co rzeczywiście jest w nim urzędowo stwierdzone?
Artykuł 76 Kodeksu postępowania administracyjnego określa znaczenie dokumentów urzędowych sporządzonych we właściwej formie przez uprawnione organy w zakresie ich działania.
Istotne jest jednak to, co zostało w dokumencie urzędowo stwierdzone.
Nie każda informacja pojawiająca się w takim dokumencie musi pełnić identyczną funkcję.
Dokument może zawierać opis oświadczenia strony, przebieg czynności lub określone ustalenia organu.
Przy jego interpretacji trzeba rozpoznać te różnice.
Samo umieszczenie cudzego twierdzenia w dokumencie urzędowym nie musi oznaczać, że organ przyjął je jako własne ustalenie.
To szczególnie ważne przy przekładzie protokołów, decyzji i zaświadczeń.
25. Czy tłumacz może zastąpić „uprawdopodobniono” słowem „wykazano”?
Czasownik wykazać bywa używany w polskich tekstach prawnych i urzędowych w różnych kontekstach.
Może odnosić się do przedstawienia podstaw określonego twierdzenia.
Nie oznacza jednak, że zawsze stanowi neutralny odpowiednik zarówno uprawdopodobnienia, jak i udowodnienia.
Jeżeli dokument źródłowy używa precyzyjnego terminu procesowego, tłumaczenie powinno zachować jego funkcję.
Czasami odpowiednik w języku docelowym wymaga dodatkowego objaśnienia.
Nie oznacza to, że należy dowolnie dopisywać komentarze do dokumentów urzędowych.
Forma wyjaśnienia musi odpowiadać zadaniu, rodzajowi przekładu i wymaganiom odbiorcy.
Najważniejsze jest to, aby nie zamieniać jednego wymogu procesowego na inny.
26. Dlaczego tłumaczenie dosłowne może być niebezpieczne
Polskie uprawdopodobnienie może skłaniać tłumacza do poszukiwania jednego prostego odpowiednika w innym języku.
Jednak nie zawsze istnieje termin, który dokładnie odtwarza wszystkie skutki prawne polskiej konstrukcji.
W różnych systemach prawnych mogą funkcjonować odmienne standardy, etapy postępowania i sposoby oceny materiału.
Podobieństwo słów nie gwarantuje tożsamości instytucji.
Dlatego tłumaczenie prawnicze wymaga analizy funkcjonalnej.
Trzeba ustalić, jaką rolę termin pełni w danym systemie, zanim zostanie wybrany odpowiednik.
Nie chodzi o zastępowanie tekstu wykładem z prawa porównawczego.
Chodzi o niedopuszczenie do sytuacji, w której pozornie oczywisty odpowiednik zmienia znaczenie dokumentu.
27. Dlaczego „proof” nie zawsze oznacza „dowód” w tym samym sensie
Angielskie słowo proof może występować w języku codziennym, matematyce, nauce i prawie.
Jego funkcja zależy od kontekstu.
W matematyce może odnosić się do formalnego dowodu twierdzenia.
W komunikacji potocznej może oznaczać przekonujący argument.
W określonym systemie prawnym może być związane z właściwymi zasadami dowodzenia.
Polskie dowód również posiada różne zastosowania.
Dlatego mechaniczna zamiana proof na dowód nie rozwiązuje wszystkich problemów.
Trzeba rozpoznać, co jest przedmiotem dowodzenia i jaki rodzaj uzasadnienia jest wymagany.
28. „Evidence” a „dowód”: podobne słowa, różne funkcje
Angielskie evidence często odnosi się do materiału, informacji lub przesłanek służących uzasadnieniu twierdzenia.
Polskie dowód może być odpowiednim przekładem w wielu kontekstach.
Jednak nie w każdym.
W zależności od tekstu mogą być potrzebne określenia:
„materiał dowodowy”;
„dane”;
„przesłanki”;
„ślady”;
„wyniki badań”;
„informacje potwierdzające”.
Na przykład naukowe evidence suggests nie musi oznaczać, że coś zostało definitywnie udowodnione.
Przekład:
„Dowody jednoznacznie potwierdzają…”
Może wprowadzać znacznie silniejszy wniosek.
Problem nie polega tylko na wyborze rzeczownika.
Równie ważne jest zachowanie relacji między materiałem a twierdzeniem.
29. Kiedy wnioskowanie staje się nieuprawnionym dopowiedzeniem
Załóżmy, że raport stwierdza:
„W systemie zarejestrowano logowanie z konta pracownika”.
Późniejsza wersja brzmi:
„Pracownik osobiście zalogował się do systemu”.
A następnie:
„Pracownik świadomie uzyskał nieuprawniony dostęp”.
Między tymi zdaniami istnieją istotne różnice.
Logowanie z konta nie musi automatycznie dowodzić tożsamości osoby wykonującej działanie.
Nawet ustalenie osoby nie przesądza bez dodatkowych podstaw o jej zamiarze.
A stwierdzenie nieuprawnionego dostępu wymaga uwzględnienia odpowiednich reguł dostępu.
Wnioskowanie może być uzasadnione.
Ale każda kolejna teza wymaga właściwych przesłanek.
Tłumacz nie powinien wprowadzać ich w miejsce autora dokumentu.
30. Prawomocność i prawdziwość: czy to pojęcia tożsame?
Prawomocność orzeczenia jest pojęciem procesowym.
Nie oznacza filozoficznej nieomylności wszystkich stwierdzeń zawartych w uzasadnieniu.
Prawo określa skutki prawomocności oraz możliwości i ograniczenia wzruszania orzeczeń.
Te skutki są realne i istotne.
Nie należy jednak tłumaczyć prawomocny jako „absolutnie prawdziwy”.
Podobnie ostateczny w języku administracyjnym może mieć szczególne znaczenie prawne.
Nie zawsze odpowiada potocznemu przekonaniu, że nic już nie może się zmienić.
Znajomość takich różnic chroni przed błędami, które mogą wpływać na rozumienie praw i obowiązków.
31. Autorski model: pięć granic między twierdzeniem a rozstrzygnięciem
Proponuję pięć pytań, które pomagają analizować teksty dotyczące dowodów, prawdopodobieństwa i ustaleń.
To model interpretacyjny przeznaczony do pracy z językiem i przekładem, a nie odrębna teoria prawa ani zamiennik właściwych przepisów procesowych.
Granica pierwsza: twierdzenie
Co dokładnie ktoś twierdzi?
Czy mowa o zdarzeniu, przyczynie, odpowiedzialności czy zamiarze?
Granica druga: źródło
Skąd pochodzi informacja?
Czy jest to bezpośrednia obserwacja, dokument, opinia, relacja pośrednia czy wniosek?
Granica trzecia: uzasadnienie
Jakie materiały wspierają twierdzenie?
Czy są niezależne?
Czy odnoszą się dokładnie do badanego faktu?
Granica czwarta: wymóg proceduralny
Czy właściwe przepisy wymagają udowodnienia, dopuszczają uprawdopodobnienie, czy przewidują inną konstrukcję?
Jakie zasady obowiązują w danym postępowaniu?
Granica piąta: skutek
Co rzeczywiście zostało rozstrzygnięte?
Czy chodzi o zabezpieczenie, ustalenie faktu, decyzję administracyjną, rozstrzygnięcie co do istoty sprawy czy inny rezultat?
Te pytania pomagają wykryć moment, w którym przekład zmienia nie tylko treść zdania, ale także jego znaczenie proceduralne.
32. Sprawdźmy model na przykładzie korespondencji
Przedsiębiorca otrzymuje wiadomość:
„Zgłoszenie zostało przyjęte do weryfikacji”.
Następnie przygotowuje angielskie podsumowanie:
“The claim has been approved.”
Ale w oryginale nie było mowy o zatwierdzeniu roszczenia.
Była mowa o przyjęciu zgłoszenia do weryfikacji.
Nawet jeżeli tłumacz zna wszystkie użyte słowa, może popełnić błąd, jeśli nie rozróżnia czynności proceduralnych.
Przyjęcie zgłoszenia nie oznacza uznania jego zasadności.
Weryfikacja nie oznacza zakończenia postępowania.
A pozytywne rozstrzygnięcie nie zawsze oznacza natychmiastowe wykonanie wynikających z niego działań.
Precyzyjny przekład powinien zachować te granice.
33. Dlaczego pozornie mocniejszy język może być mniej dokładny
Niektóre teksty brzmią przekonująco właśnie dlatego, że eliminują zastrzeżenia.
„Wykazano”.
„Udowodniono”.
„Potwierdzono”.
„Nie ma wątpliwości”.
Takie formuły mogą być całkowicie uzasadnione.
Ale tylko wtedy, gdy odpowiadają rzeczywistej treści i podstawom ustalenia.
Jeżeli autor dysponuje jedynie przesłankami pozwalającymi uprawdopodobnić określoną okoliczność, kategoryczna formuła może być mniej dokładna niż ostrożniejsza.
Nie dlatego, że ostrożność zawsze jest lepsza.
Dlatego, że siła języka powinna odpowiadać sile uzasadnienia i właściwemu wymaganiu proceduralnemu.
34. Jak język zmienia decyzje ludzi
Wyobraźmy sobie osobę, która otrzymuje przekład dokumentu sądowego.
Czyta:
„Roszczenie zostało udowodnione”.
Na tej podstawie zakłada, że spór jest już rozstrzygnięty.
Tymczasem oryginał dotyczył wyłącznie uprawdopodobnienia roszczenia na potrzeby zabezpieczenia.
Błędne rozumienie może wpłynąć na dalsze działania tej osoby.
Może ona niewłaściwie ocenić swoją sytuację.
Może uznać, że określony etap postępowania został zakończony.
Może podjąć decyzję finansową lub organizacyjną na podstawie nieprawidłowego przekładu.
Właśnie dlatego terminologiczna precyzja ma praktyczne konsekwencje.
Nie jest wyłącznie kwestią stylu.
35. Czy tłumacz powinien znać prawo?
Tłumacz nie musi zastępować prawnika.
Nie powinien też samodzielnie rozstrzygać kwestii prawnych, które należą do kompetencji odpowiednich specjalistów.
Jednak tłumaczenie dokumentów prawnych wymaga rozumienia podstawowych funkcji terminów i procedur.
Trzeba wiedzieć, że:
„uprawdopodobnienie” nie jest automatycznie „udowodnieniem”;
„domniemanie” nie zawsze jest zwykłym przypuszczeniem;
„prawomocność” nie oznacza absolutnej nieomylności;
„zabezpieczenie” nie jest tożsame z końcowym rozstrzygnięciem sporu;
„wiarygodność” nie gwarantuje prawdziwości każdego twierdzenia.
Jeżeli termin budzi wątpliwości, odpowiedzialnym działaniem może być analiza właściwego przepisu lub konsultacja z odpowiednim specjalistą.
Nie należy rozwiązywać problemu poprzez wybór słowa, które po prostu brzmi najbardziej naturalnie.
36. Dlaczego ta wiedza jest potrzebna również osobom uczącym się polskiego
Osoba ucząca się języka polskiego może znać słowa:
„dowód”;
„fakt”;
„prawdopodobnie”;
„wiarygodny”;
„domniemany”;
„udowodniony”.
A mimo to nie rozumieć, dlaczego określony dokument nie oznacza tego, czego oczekiwała.
W nauce języka nie wystarczy zatem zapamiętywać odpowiedników.
Trzeba poznawać sytuacje, w których dane słowa działają.
Na przykład:
„Wniosek przyjęto”.
„Wniosek rozpatrzono”.
„Wniosek uwzględniono”.
To nie są trzy sposoby powiedzenia tego samego.
Każde zdanie opisuje inny możliwy etap lub rezultat.
Podobnie:
„Roszczenie uprawdopodobniono”.
I:
„Roszczenie udowodniono”.
Mogą mieć odmienne znaczenie procesowe.
Takie rozróżnienia są ważne dla osób mieszkających, pracujących, studiujących lub prowadzących działalność w Polsce.
W Levitin Language School nauka języków opiera się na rozumieniu znaczeń i podejmowaniu właściwych decyzji komunikacyjnych, a nie tylko na mechanicznym zapamiętywaniu słownictwa.
37. Od realiów kulturowych do realiów prawnych
W 2007 roku opublikowałem badanie poświęcone strukturalnym i semantycznym aspektom przekładu niemieckich i angielskich realiów na język ukraiński.
Dane bibliograficzne tej pracy znajdują się w moim archiwum badawczym.
Problem realiów nie ogranicza się jednak do nazw przedmiotów, tradycji czy instytucji.
Równie istotne są pojęcia, które wydają się podobne w różnych językach, ale pełnią odmienne funkcje w określonych systemach.
Termin prawny jest szczególnie wymagającym przykładem.
Możemy znaleźć słowo o podobnym znaczeniu.
Ale czy oznacza ono tę samą procedurę?
Czy wywołuje te same skutki?
Czy odnosi się do tego samego wymagania dowodowego?
Te pytania wykraczają poza słownik.
W anglojęzycznym badaniu The Evidence Proves It: How Translation Turns Suspicion into Fact analizuję problem przekształcania podejrzenia i świadectwa w twierdzenie o udowodnionym fakcie.
Niemieckojęzyczny tekst „Angeblich“ ist nicht „nachweislich“: Wie Sprache aus einer Behauptung eine Tatsache macht koncentruje się na środkach wyrażania źródła informacji i stopnia pewności.
Rosyjskojęzyczne badanie «По предварительным данным»: как осторожная формулировка превращается в установленный факт dotyczy zmian statusu informacji podczas jej przekazywania.
Ukraińskojęzyczna praca «За наявною інформацією» — не «достовірно встановлено»: як повідомлення набуває статусу доказу bada różnice między zgłoszeniem, dokumentowaniem, weryfikacją i decyzją.
Niniejszy artykuł stanowi odrębne badanie polskiego problemu: dlaczego w określonych sytuacjach prawo wymaga udowodnienia, a w innych dopuszcza uprawdopodobnienie — i dlaczego nie wolno zacierać tej różnicy w przekładzie.
38. Praktyczna odpowiedzialność tłumaczenia specjalistycznego
W dokumentach prawnych jedno słowo może zmienić interpretację statusu sprawy.
W dokumentacji medycznej może zmienić stopień pewności diagnozy.
W raporcie technicznym może przekształcić hipotezę w ustaloną przyczynę.
W korespondencji biznesowej może zamienić potwierdzenie odbioru w akceptację zobowiązania.
W każdym z tych przypadków problem jest podobny.
Tekst źródłowy wyznacza określone granice wiedzy, odpowiedzialności i działania.
Przekład powinien te granice zachować.
Nie oznacza to, że tłumacz musi rozstrzygać prawdziwość wszystkich twierdzeń.
Oznacza, że nie może samodzielnie podwyższać ich statusu.
Przy dokumentach wymagających szczególnej dokładności istotne znaczenie mają zarówno kompetencje językowe, jak i rozumienie dziedziny.
Więcej informacji o takich zadaniach znajduje się na stronie profesjonalnych usług językowych i tłumaczeniowych Levitin Language School.
39. Wniosek: czego naprawdę dowodzi prawdopodobieństwo?
Powróćmy do przedsiębiorcy, który złożył wniosek o zabezpieczenie roszczenia.
Przedstawił informacje, które miały uzasadniać potrzebę ochrony jego interesów.
Sąd ocenia wniosek według odpowiednich przepisów.
W tym kontekście uprawdopodobnienie ma określoną funkcję.
Nie jest zwykłym zgadywaniem.
Nie jest też automatycznie tożsame z ostatecznym udowodnieniem wszystkich okoliczności sporu.
A decyzja dotycząca zabezpieczenia nie musi oznaczać końcowego rozstrzygnięcia o zasadności roszczenia.
To właśnie dlatego jedno słowo może mieć tak duże znaczenie.
„Uprawdopodobniono” nie jest nieudaną wersją „udowodniono”. Może być precyzyjnym określeniem właściwego wymagania w konkretnej procedurze.
Podobnie „wiarygodne” nie znaczy automatycznie „prawdziwe”.
„Domniemane” nie znaczy po prostu „zmyślone”.
„Ustalone” nie oznacza zawsze „niepodważalne”.
A „udowodnione” wymaga zrozumienia, co dokładnie zostało wykazane i według jakich zasad.
Odpowiedzialny przekład nie powinien wzmacniać twierdzeń tylko dlatego, że mocniejsze słowa brzmią bardziej przekonująco.
Powinien odtwarzać rzeczywisty status informacji.
Bo najważniejsze pytanie nie brzmi:
Które słowo jest silniejsze?
Brzmi:
Dlaczego w tej sytuacji wystarcza określony sposób uzasadnienia — i co wolno na jego podstawie rzeczywiście stwierdzić?
Źródła i literatura
Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego. W szczególności art. 231, 233, 234, 243 i 730¹. Należy korzystać z aktualnego brzmienia przepisów i uwzględniać późniejsze zmiany.
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. — Kodeks postępowania administracyjnego. W szczególności art. 75, 76, 80 i 81a.
Europejski portal „e-Sprawiedliwość” — European e-Justice Portal — informacje o procedurach sądowych i przeprowadzaniu dowodów w państwach europejskich.
Aikhenvald, Alexandra Y. (2004). Evidentiality. Oxford University Press.
Palmer, F. R. (2001). Mood and Modality. Cambridge University Press.
Willett, Thomas (1988). “A Cross-Linguistic Survey of the Grammaticization of Evidentiality.” Studies in Language, 12(1), 51–97.
Stanford Encyclopedia of Philosophy — Evidence — filozoficzne zagadnienia dowodów, wiedzy i uzasadnienia.
Lewitin, T. L. (2007). „Структурні й семантичні особливості відтворення німецько- та англомовних реалій українською мовою”. Вісник КДПУ імені Михайла Остроградського, nr 5 (46), część 1, s. 16–19.
Tymur Levitin
Badacz języka i przekładu, nauczyciel języków obcych, założyciel Levitin Language School.
Archiwum badawcze | Levitin Language School
© Tymur Levitin. Wszelkie prawa zastrzeżone.
