O różnicy między planem, staraniem, przewidywaniem, obietnicą i odpowiedzialnością za przyszłe działanie
Wyobraźmy sobie rozmowę dwóch partnerów biznesowych.
Pierwszy pyta:
— Czy otrzymamy dokumenty do piątku?
Drugi odpowiada:
— Postaramy się je przygotować do piątku.
Po rozmowie powstaje anglojęzyczne podsumowanie:
“We will deliver the documents by Friday.”
Kilka dni później dokumenty nie są gotowe.
Pierwszy partner przypomina:
— Przecież obiecaliście dostarczyć je w piątek.
Drugi odpowiada:
— Nie obiecywaliśmy. Powiedzieliśmy, że się postaramy.
Kto ma rację?
Nie można tego rozstrzygnąć wyłącznie na podstawie faktu, że dokumenty nie zostały dostarczone.
Trzeba najpierw ustalić, co zostało rzeczywiście powiedziane, jakie znaczenie miała wypowiedź w danej sytuacji i czy istniały niezależne podstawy zobowiązania.
Polskie „postaramy się” nie jest semantycznie tożsame z „dostarczymy”, a tym bardziej z „zobowiązujemy się dostarczyć”.
Jednocześnie nie wolno przyjmować, że użycie czasownika postarać się zawsze wyklucza odpowiedzialność za wynik. Może przecież istnieć wcześniejsza umowa, która określa termin i obowiązki stron.
Właśnie dlatego tłumaczenie takich wypowiedzi wymaga czegoś więcej niż znalezienia odpowiedników słownikowych.
Trzeba rozpoznać, czy człowiek mówi o swoim zamiarze, przewidywanym wyniku, podejmowanym wysiłku, złożonej obietnicy czy istniejącym zobowiązaniu.
Są to różne informacje, nawet jeśli wszystkie dotyczą tego samego przyszłego zdarzenia.
1. Przyszłość nie jest jeszcze obietnicą
Rozważmy pięć zdań:
„Zamierzam wysłać dokument jutro”.
„Planuję wysłać dokument jutro”.
„Postaram się wysłać dokument jutro”.
„Obiecuję, że wyślę dokument jutro”.
„Zobowiązuję się wysłać dokument jutro”.
W każdym zdaniu pojawia się ta sama czynność: wysłanie dokumentu.
W każdym występuje również odniesienie do przyszłości.
Nie oznacza to jednak, że wszystkie wypowiedzi wykonują tę samą funkcję.
Pierwsze zdanie przedstawia zamiar.
Drugie informuje o planie.
Trzecie deklaruje staranie.
Czwarte zawiera wyraźną obietnicę.
Piąte przedstawia przyjęcie zobowiązania, którego charakter należy dodatkowo ustalić na podstawie kontekstu.
Różnice dotyczą nie tylko stopnia pewności.
Dotyczą również relacji między mówiącym, przyszłą czynnością i osobą, która otrzymuje informację.
Gdy tłumacz zastępuje wszystkie te konstrukcje jednym wyrażeniem, może usunąć rozróżnienia istotne dla przebiegu komunikacji.
2. „Zamierzam”: co właściwie deklaruje mówiący?
Według Wielkiego słownika języka polskiego PAN czasownik zamierzać odnosi się do chęci wykonania czegoś, co mówiący uważa za osiągalne.
Jest to punkt wyjścia do ważnego rozróżnienia.
Kiedy ktoś mówi:
„Zamierzam otworzyć własną firmę”,
przedstawia określony zamiar.
Nie informuje jeszcze, że firma na pewno powstanie.
Nie musi również składać obietnicy żadnemu konkretnemu odbiorcy.
Może zmienić decyzję.
Może napotkać przeszkody.
Może odkryć, że pierwotny zamiar był nierealistyczny.
Nie oznacza to automatycznie, że wcześniejsza wypowiedź była nieprawdziwa.
Jeżeli w chwili jej wypowiedzenia zamiar rzeczywiście istniał, późniejsza zmiana decyzji nie musi przeczyć wcześniejszemu stanowi rzeczy.
To bardzo istotne dla tłumaczenia.
Zdanie:
„Zamierzam rozpocząć projekt w styczniu”
nie powinno być bez dodatkowych podstaw przedstawiane jako:
„Gwarantuję rozpoczęcie projektu w styczniu”.
W pierwszym przypadku mówiący informuje o swojej aktualnej orientacji na przyszłe działanie.
W drugim przypisuje sobie znacznie silniejszą odpowiedzialność za określony rezultat.
3. „Planuję”: dlaczego plan nie jest tym samym co zamiar?
W codziennej komunikacji słowa planuję i zamierzam często mogą występować w podobnych kontekstach.
Nie oznacza to jednak całkowitej identyczności.
Zamiar dotyczy ukierunkowania woli na określone działanie.
Plan może dodatkowo sugerować pewien sposób organizacji przyszłego działania.
Porównajmy:
„Zamierzam wyjechać do Krakowa”.
„Planuję wyjazd do Krakowa”.
Drugie zdanie może skłaniać odbiorcę do przypuszczenia, że mówiący rozpoczął przygotowania.
Nie jest to jednak konieczna konsekwencja gramatyczna.
Można przecież planować wyjazd bardzo wstępnie.
Można też mieć silny zamiar wyjazdu bez szczegółowego planu.
Dlatego nie należy tworzyć sztucznego, bezwyjątkowego podziału.
Różnica jest dostępna znaczeniowo, lecz jej istotność zależy od sytuacji.
W tłumaczeniu ważne jest zachowanie tej możliwości interpretacyjnej.
Jeżeli autor mówi o planie, nie należy automatycznie przedstawiać jego wypowiedzi jako gwarancji wykonania.
4. „Postaram się”: deklaracja wysiłku czy ukryta odmowa?
Wyrażenie postaram się zasługuje na szczególną uwagę.
Rozważmy odpowiedź:
— Czy przygotujesz prezentację na jutro?
— Postaram się.
Co oznacza ta odpowiedź?
W typowym odczytaniu mówiący deklaruje gotowość do podjęcia wysiłku.
Nie gwarantuje jednak wprost osiągnięcia rezultatu.
Może jednocześnie sygnalizować, że wykonanie zadania jest niepewne.
Ale nie wolno uznawać, że postaram się zawsze oznacza ukryte „nie”.
W niektórych sytuacjach jest to szczera deklaracja działania.
W innych może być sposobem uniknięcia jednoznacznej obietnicy.
Jeszcze w innych odbiorca może odebrać ją jako wystarczające potwierdzenie wykonania zadania.
Interpretacja wymaga dodatkowych informacji.
Szczególnie ważne jest rozróżnienie między dwoma pytaniami:
Czy mówiący zadeklarował wysiłek?
Czy mówiący zagwarantował rezultat?
Odpowiedź na pierwsze pytanie nie przesądza automatycznie odpowiedzi na drugie.
5. Dlaczego „postaram się” nie zwalnia z każdej odpowiedzialności?
Wyobraźmy sobie pracownika, który ma obowiązek złożyć raport do piątku.
W czwartek mówi:
„Postaram się go przygotować”.
Czy taka wypowiedź znosi obowiązujący termin?
Nie.
Jeżeli termin został wcześniej skutecznie ustalony, sama deklaracja starania nie musi go zmieniać.
Teraz zmieńmy sytuację.
Znajomy prosi o pomoc przy przeprowadzce.
Słyszy:
„Postaram się przyjechać”.
Tutaj może nie istnieć żadna wcześniejsza powinność.
Wypowiedź dotyczy raczej gotowości do podjęcia próby.
W obu przypadkach użyto tych samych słów.
Jednak sytuacja normatywna jest inna.
Z tego wynika ważna zasada:
Znaczenie deklaracji wysiłku i istnienie obowiązku wykonania działania to dwa odrębne zagadnienia.
Tłumacz powinien rozpoznać oba, ale nie powinien ich utożsamiać.
6. „Obiecuję”: kiedy wypowiedź staje się działaniem?
Słowo obiecuję ma szczególny charakter.
Gdy ktoś mówi:
„Obiecuję, że jutro zadzwonię”,
nie tylko opisuje przyszłe zdarzenie.
W odpowiednich okolicznościach wykonuje również określony akt komunikacyjny: składa obietnicę.
To klasyczny problem teorii aktów mowy.
John L. Austin i John R. Searle badali, w jaki sposób wypowiedzi mogą służyć nie tylko przekazywaniu informacji, lecz także wykonywaniu działań społecznych.
Obiecywanie jest jednym z przykładów takich działań.
Ale samo wystąpienie słowa obiecuję nie rozstrzyga wszystkich kwestii.
Zdanie może zostać wypowiedziane ironicznie.
Może pojawić się w cytacie.
Może być elementem fikcji literackiej.
Może też zostać użyte w okolicznościach, w których nie powstaje rzeczywiste zobowiązanie wobec odbiorcy.
Dlatego trzeba badać nie tylko formę czasownika, ale również warunki wykonania aktu mowy.
7. Czy można obiecać coś, na co nie ma się wpływu?
Rozważmy zdanie:
„Obiecuję, że jutro nie będzie padać”.
Językowo jest to możliwa wypowiedź.
Ale czy mówiący rzeczywiście może kontrolować pogodę?
Zwykle nie.
Dlatego odbiorca może uznać takie zapewnienie za żart, przesadę, wyraz przekonania albo niewiarygodną obietnicę.
Porównajmy:
„Obiecuję, że jutro wyślę wiadomość”.
Tutaj działanie w znacznie większym stopniu zależy od mówiącego.
Różnica dotyczy kontroli nad przyszłym zdarzeniem.
W analizie obietnic jest ona istotna, ponieważ nie wszystkie przewidywane rezultaty można traktować jako działania pozostające w dyspozycji osoby składającej deklarację.
Nie oznacza to, że obietnice dotyczą wyłącznie rezultatów całkowicie kontrolowanych.
Oznacza natomiast, że stopień kontroli wpływa na ocenę wiarygodności i sensu zobowiązania.
8. „Obiecuję” i „zobowiązuję się”: gdzie przebiega granica?
Porównajmy:
„Obiecuję pomóc w przygotowaniu wydarzenia”.
„Zobowiązuję się przygotować wydarzenie”.
Pierwsza wypowiedź może tworzyć oczekiwanie oparte na relacji interpersonalnej.
Druga wyraźniej przedstawia przyjęcie obowiązku.
Nie znaczy to jednak, że pierwsza jest zawsze prawnie obojętna, a druga zawsze prawnie skuteczna.
O skutkach prawnych decydują odpowiednie przepisy, treść czynności, okoliczności oraz wymagane przesłanki.
Można złożyć obietnicę, która nie stanowi umowy.
Można też zawrzeć umowę bez użycia czasownika zobowiązuję się.
W języku potocznym słowa obietnica i zobowiązanie bywają zbliżone.
W analizie tłumaczeniowej należy jednak rozróżniać społeczną odpowiedzialność za słowo od prawnego obowiązku określonego zachowania.
9. „I will”: przyszłość, decyzja czy obietnica?
Angielskie I will stwarza szczególne trudności.
Zdanie:
“I will send the file tomorrow.”
może w konkretnym kontekście pełnić funkcję deklaracji przyszłego działania.
Może wyrażać decyzję.
Może stanowić zapewnienie.
Może też być częścią aktu obietnicy.
Nie można jednak automatycznie przyjąć, że każde I will jest równoznaczne z polskim „obiecuję”.
Porównajmy:
“I will call you tomorrow.”
“I promise I will call you tomorrow.”
Drugie zdanie zawiera wyraźny akt obiecywania.
Pierwsze może funkcjonować jako obietnica, ale nie musi.
Jeżeli tłumacz wprowadza słowo „obiecuję” tam, gdzie oryginał pozostawiał funkcję wypowiedzi zależną od kontekstu, zwiększa jej jednoznaczność.
Czasami takie rozwiązanie może być uzasadnione.
Ale powinno wynikać z analizy, a nie z mechanicznego założenia.
10. „We expect”, „we intend”, „we commit”: trzy różne komunikaty
W komunikacji biznesowej spotykamy konstrukcje:
“We expect to complete the project in June.”
“We intend to complete the project in June.”
“We commit to completing the project in June.”
W pierwszej wypowiedzi przedstawiane jest oczekiwanie dotyczące przyszłego wyniku.
W drugiej — zamiar.
W trzeciej — wyraźna deklaracja zobowiązania.
Oczywiście dokładna interpretacja zależy od całego dokumentu.
Szczególnie ważne jest to, kto wypowiada dane słowa i w jakim charakterze.
Nie można jednak tłumaczyć wszystkich trzech zdań jednakowo jako:
„Zobowiązujemy się zakończyć projekt w czerwcu”.
Taka decyzja może przypisać autorowi odpowiedzialność, której nie wyraził w dwóch pierwszych sformułowaniach.
Z drugiej strony tłumaczenie we commit jako „mamy nadzieję” może usunąć istotny element deklaracji.
W obu przypadkach problem wykracza poza styl.
Dotyczy sposobu przedstawienia przyszłego działania.
11. Prognoza nie jest deklaracją woli
Wyobraźmy sobie komunikat przedsiębiorstwa:
„Przewidujemy wzrost sprzedaży w przyszłym kwartale”.
Jest to prognoza.
Nie oznacza ona automatycznie, że przedsiębiorstwo obiecuje osiągnąć wskazany wynik.
Podobnie:
„Spodziewamy się zakończenia prac w czerwcu”.
Może być oceną prawdopodobnego przebiegu projektu.
Nie musi być zobowiązaniem do zakończenia prac w tym terminie.
Właśnie tutaj tłumaczenie może niebezpiecznie zbliżyć dwa różne rodzaje wypowiedzi.
Prognoza przedstawia przewidywanie.
Zobowiązanie dotyczy przyjętej powinności lub odpowiedzialności za określone działanie.
Można przewidywać zdarzenie, nie mając nad nim kontroli.
Można również zobowiązać się do działania, nie mając pewności, że uda się osiągnąć każdy zamierzony rezultat.
Dlatego prawdopodobieństwo przyszłego zdarzenia i stopień odpowiedzialności za nie nie są tą samą kategorią.
12. Dlaczego niepowodzenie nie dowodzi, że obietnicy nie było?
Ktoś mówi:
„Obiecuję, że przyjdę”.
Później nie przychodzi.
Czy z tego wynika, że nigdy nie złożył obietnicy?
Nie.
Możliwe, że obietnica została złożona, ale nie została dotrzymana.
Teraz inna sytuacja:
„Planuję przyjść”.
Osoba rzeczywiście przychodzi.
Czy z faktu wykonania działania wynika, że wcześniej złożyła obietnicę?
Również nie.
To prowadzi do ważnego rozróżnienia:
Wykonanie działania nie dowodzi, że zostało ono obiecane. Niewykonanie działania nie dowodzi, że obietnica nie została złożona.
Aby ustalić charakter wcześniejszej wypowiedzi, trzeba analizować ją w momencie jej użycia i w odpowiednim kontekście.
Późniejszy rezultat nie może zastępować analizy znaczenia.
13. Czy szczera intencja gwarantuje przyszłe zachowanie?
Nie.
Człowiek może szczerze zamierzać wykonać działanie, a następnie zmienić zdanie.
Może również nie przewidzieć przeszkód.
Może utracić możliwość realizacji planu.
Dlatego zdanie:
„Naprawdę zamierzałem przyjechać”
nie musi przeczyć faktowi, że ktoś ostatecznie nie przyjechał.
Ale może pojawić się inne pytanie:
Czy wcześniej złożył obietnicę?
Jeżeli tak, późniejsza zmiana zamiaru nie musi usuwać społecznego znaczenia niedotrzymanego słowa.
Jeżeli nie, samo rozczarowanie odbiorcy nie wystarcza, aby przypisać mówiącemu obietnicę.
Tłumacz musi zachować tę różnicę.
Nie powinien przedstawiać szczerego zamiaru jako gwarancji tylko dlatego, że odbiorca bardzo liczył na rezultat.
14. Kiedy „postaram się” staje się źródłem konfliktu?
Rozważmy rozmowę:
— Czy na pewno będziesz jutro?
— Postaram się.
Następnego dnia osoba nie przychodzi.
Pierwszy rozmówca mówi:
— Przecież powiedziałeś, że będziesz.
Drugi odpowiada:
— Powiedziałem, że się postaram.
Konflikt może wynikać z różnych oczekiwań wobec tej samej wypowiedzi.
Jeden uczestnik mógł potraktować deklarację starania jako wystarczające potwierdzenie.
Drugi mógł uważać, że pozostawił wyraźną możliwość niepowodzenia.
Nie oznacza to automatycznie, że obaj mieli równie dobre podstawy do swoich interpretacji.
Trzeba zbadać kontekst.
Czy wcześniej padło jednoznaczne potwierdzenie?
Czy rozmówcy uzgodnili szczegóły?
Czy istniały okoliczności wskazujące na niepewność?
Czy ktoś poprosił o ostateczną decyzję?
Pragmatyczna analiza nie polega na dowolnym mnożeniu interpretacji.
Polega na sprawdzaniu, które interpretacje są rzeczywiście uzasadnione.
15. Jak tłumaczenie może stworzyć dowód, którego wcześniej nie było?
Wyobraźmy sobie międzynarodowe negocjacje.
Przedstawiciel jednej strony mówi:
„Rozważymy możliwość zwiększenia dostaw”.
W sporządzonym później podsumowaniu pojawia się:
„Strona zobowiązała się zwiększyć dostawy”.
To już nie jest jedynie różnica stylistyczna.
Pierwsza wypowiedź dotyczy rozważenia możliwości.
Druga przypisuje stronie przyjęcie określonego obowiązku.
Jeżeli dokument zostanie później wykorzystany do odtworzenia przebiegu rozmów, może powstać poważny problem.
Nie oznacza to, że sam taki zapis zawsze tworzy prawnie skuteczne zobowiązanie.
O tym decydują odrębne przesłanki.
Może jednak zmienić dokumentacyjny obraz negocjacji.
Właśnie dlatego tłumaczenie protokołów, korespondencji i ustaleń wymaga szczególnej precyzji.
Należy rozróżniać to, co zaproponowano, co rozważono, co uzgodniono i do czego rzeczywiście się zobowiązano.
16. Prawo polskie: oświadczenie woli nie jest po prostu słowem „obiecuję”
W polskim prawie cywilnym istotne znaczenie ma pojęcie oświadczenia woli.
Artykuł 60 Kodeksu cywilnego przewiduje, z ustawowymi zastrzeżeniami, możliwość wyrażenia woli przez zachowanie dostatecznie ją ujawniające, również w postaci elektronicznej.
Oznacza to, że prawo nie uzależnia każdego skutecznego oświadczenia woli od zastosowania jednego konkretnego czasownika.
Jednocześnie nie każde wypowiedzenie słowa „obiecuję” automatycznie prowadzi do powstania zobowiązania prawnego.
Dla wykładni oświadczeń woli znaczenie ma również art. 65 Kodeksu cywilnego, który nakazuje uwzględniać okoliczności ich złożenia, zasady współżycia społecznego i ustalone zwyczaje, a przy umowach badać zgodny zamiar stron i cel umowy, zamiast opierać się wyłącznie na jej dosłownym brzmieniu.
To nie jest upoważnienie do swobodnego zastępowania jednych wypowiedzi innymi.
Przeciwnie: pokazuje, dlaczego kontekst ma znaczenie.
W analizie przekładu trzeba odróżnić trzy zagadnienia:
- Jaką czynność językową wykonał mówiący?
- Jak jego wypowiedź została przedstawiona w tłumaczeniu?
- Czy w określonych okolicznościach powstały skutki prawne?
Odpowiedzi na te pytania mogą być ze sobą związane, ale nie są identyczne.
17. Obietnica moralna i zobowiązanie prawne
Ktoś obiecuje przyjacielowi:
„Pomogę ci w sobotę”.
Później nie przychodzi.
Przyjaciel może poczuć się zawiedziony.
Może uznać, że obietnica została złamana.
Nie wynika jednak z tego automatycznie, że powstało roszczenie prawne.
W innym przypadku strony mogą zawrzeć umowę dotyczącą odpłatnego wykonania określonej usługi.
Wówczas obowiązki mogą wynikać z umowy i odpowiednich przepisów, nawet jeśli w jej treści nie pojawi się dosłownie słowo obiecuję.
Różnica między odpowiedzialnością interpersonalną a prawną jest zatem zasadnicza.
W tłumaczeniu należy ją zachować.
Szczególnie wtedy, gdy tekst ma znaczenie dla dokumentowania ustaleń między stronami.
18. Problem słowa „gwarantuję”
Wyrażenie gwarantuję może sugerować wysoki stopień pewności lub silne zapewnienie.
Ale jego dokładna funkcja zależy od kontekstu.
Porównajmy:
„Gwarantuję, że spodoba ci się ten film”.
„Gwarantujemy naprawę produktu na określonych warunkach”.
W pierwszym przypadku wypowiedź może być potocznym, ekspresywnym zapewnieniem.
W drugim może odnosić się do określonego mechanizmu prawnego lub handlowego.
Nie należy traktować obu sytuacji jednakowo.
Tak samo nie wolno automatycznie przekładać każdej zdecydowanej deklaracji przyszłego działania jako „gwarantujemy”.
Przykładowo:
„Jesteśmy przekonani, że projekt zakończy się sukcesem”
nie jest tym samym co:
„Gwarantujemy sukces projektu”.
Pierwsza wypowiedź przedstawia przekonanie.
Druga może być rozumiana jako szczególnie mocne zapewnienie, którego charakter wymaga dalszej interpretacji.
19. Czy tłumacz ma prawo wzmacniać deklarację?
Czasami tłumacz uznaje, że odbiorca tekstu potrzebuje bardziej jednoznacznego komunikatu.
Wówczas może pojawić się pokusa zastąpienia nieostrej formuły wyraźnym zobowiązaniem.
Na przykład:
„Dołożymy starań, aby zakończyć prace w terminie”.
Zostaje przełożone jako:
“We guarantee completion on time.”
Takie rozwiązanie może być zrozumiałe stylistycznie.
Ale znaczeniowo jest ryzykowne.
Deklaracja dołożenia starań nie jest automatycznie gwarancją rezultatu.
Jeżeli tłumacz nie dysponuje dodatkowymi podstawami, nie powinien wprowadzać tej zmiany.
W przypadku rzeczywistej niejednoznaczności lepszym rozwiązaniem może być konsultacja z autorem lub odpowiedzialną stroną.
Nie każda niejasność powinna zostać usunięta samodzielną decyzją tłumacza.
Czasami właśnie zachowanie granicy między deklaracją wysiłku a gwarancją stanowi istotę dokładności.
20. Autorski model: sześć pytań o przyszłe działanie
Proponuję praktyczny model analizy wypowiedzi odnoszących się do przyszłości.
Nie jest to nowa klasyfikacja prawna ani zastępstwo dla istniejących teorii aktów mowy.
To narzędzie pozwalające systematycznie ocenić ryzyko przesunięcia znaczenia w tłumaczeniu.
Pytanie pierwsze: co zostało przedstawione?
Zamiar, plan, wysiłek, przewidywanie, obietnica czy zobowiązanie?
Pytanie drugie: kto kontroluje rezultat?
Czy wykonanie działania zależy przede wszystkim od mówiącego, czy również od innych osób i okoliczności?
Pytanie trzecie: do kogo skierowano deklarację?
Czy wypowiedź ma konkretnego adresata, który może uzasadnienie oczekiwać określonego działania?
Pytanie czwarte: jakie warunki istniały wcześniej?
Czy strony miały już umowę, uzgodniony termin, obowiązek organizacyjny lub inne istotne ustalenia?
Pytanie piąte: jaki stopień odpowiedzialności wyrażono?
Czy mówiący deklaruje podjęcie próby, wykonanie czynności, osiągnięcie wyniku, czy jedynie przedstawia przewidywanie?
Pytanie szóste: co zmienił przekład?
Czy zwiększył pewność?
Czy osłabił obowiązek?
Czy zastąpił staranie rezultatem?
Czy zmienił prognozę w obietnicę?
Czy przypisał mówiącemu zobowiązanie, którego oryginał nie wyrażał?
Dopiero odpowiedzi na te pytania pozwalają ocenić, czy przekład zachował istotne informacje.
21. Pytanie Tymura Levitina: czy można złamać obietnicę, której się nie złożyło?
Wyobraźmy sobie następującą sytuację.
Firma informuje klienta:
„Planujemy uruchomić nową usługę w grudniu”.
Tłumaczenie komunikatu brzmi:
„Obiecujemy uruchomić nową usługę w grudniu”.
Usługa nie zostaje uruchomiona.
Klient zarzuca firmie złamanie obietnicy.
Ale w oryginale firma przedstawiła plan.
Nie złożyła wprost obietnicy.
Czy odbiorca może być rozczarowany?
Oczywiście.
Czy może uznać, że komunikacja była niewystarczająco ostrożna?
To również możliwe.
Ale czy samo rozczarowanie dowodzi, że firma rzeczywiście złożyła obietnicę?
Nie.
I tu pojawia się pytanie:
Jeżeli tłumaczenie stworzyło obietnicę, której nie było w oryginale, to kto odpowiada za różnicę między oczekiwaniem odbiorcy a rzeczywistą deklaracją autora?
Nie ma jednej odpowiedzi na wszystkie sytuacje.
Znaczenie mogą mieć obowiązki tłumacza, procedury zatwierdzania tekstu, sposób publikacji oraz konkretne relacje między stronami.
Jedno jest jednak jasne: problem nie ogranicza się do wyboru słowa.
Dotyczy przypisania odpowiedzialności za przyszłość.
22. Dlaczego znajomość słów nie wystarcza do rozumienia polszczyzny?
Osoba ucząca się polskiego może znać znaczenie wszystkich czasowników:
zamierzać, planować, starać się, obiecywać, zobowiązywać się.
A mimo to może nie rozumieć, jak te słowa zmieniają relacje między rozmówcami.
Przykładowo uczeń może uznać, że:
„Postaram się przyjść”
jest zwykłym potwierdzeniem obecności.
Albo że:
„Planuję wrócić”
stanowi obietnicę powrotu.
Może również nie dostrzec, że:
„Obiecuję, że to zrobię”
nie tylko opisuje przyszłość, lecz może wykonywać określony akt mowy.
Dlatego nauczanie języka powinno obejmować nie tylko budowanie poprawnych zdań, lecz także analizę konsekwencji ich użycia.
Uczeń powinien umieć odpowiedzieć:
Co właściwie zadeklarowano?
Co można z tego wywnioskować?
Czego nie wolno jeszcze uznać za pewne?
Jakie pytanie należy zadać, aby potwierdzić ustalenia?
Takie umiejętności są potrzebne zarówno w życiu codziennym, jak i w pracy zawodowej.
23. Związek z badaniami nad realiami i znaczeniem kulturowym
W 2007 roku opublikowałem pracę naukową poświęconą strukturalnym i semantycznym właściwościom przekładu niemiecko- i anglojęzycznych realiów na język ukraiński.
Jej przedmiotem były między innymi problemy przekazywania znaczeń związanych z określonymi kontekstami kulturowymi.
Dzisiejsze badanie dotyczy innego aspektu przekładu.
Nie pytamy przede wszystkim, jak przełożyć nazwę przedmiotu, instytucji czy zjawiska.
Pytamy, jak zachować różnicę między tym, co człowiek zamierza zrobić, tym, czego się spodziewa, a tym, do czego rzeczywiście się zobowiązuje.
Takie rozróżnienia mogą być dodatkowo komplikowane przez odmienne praktyki komunikacyjne i instytucjonalne.
Nie oznacza to jednak, że wszyscy użytkownicy danego języka rozumieją obietnice w identyczny sposób.
Nie istnieje jedna uniwersalna „polska”, „angielska” czy „niemiecka” interpretacja każdego zdania.
Istnieją natomiast znaczenia językowe, konwencje użycia i konkretne warunki komunikacji, które należy badać.
Bibliograficzne informacje o mojej publikacji z 2007 roku znajdują się w archiwum naukowym.
Obecny artykuł rozwija również problematykę przedstawioną w anglojęzycznym badaniu When a Cultural Reference Disappears Without a Word Being Lost.
Jego samodzielnym przedmiotem pozostaje jednak odpowiedzialność za przyszłe działanie i sposób, w jaki przekład może tę odpowiedzialność zmieniać.
24. Znaczenie dla profesjonalnego tłumaczenia i redakcji
W profesjonalnej komunikacji nie wystarczy ustalić, jaką czynność opisuje zdanie.
Trzeba również rozpoznać status tej czynności.
Czy została zaplanowana?
Czy przewiduje się jej wykonanie?
Czy ktoś deklaruje starania?
Czy złożono obietnicę?
Czy istnieje zobowiązanie?
Czy osiągnięcie wyniku jest gwarantowane?
W tłumaczeniach dokumentów biznesowych, korespondencji, materiałów informacyjnych i ustaleń między stronami różnice te mogą mieć szczególne znaczenie.
Równie ważne są podczas redagowania tekstów.
Redaktor, który zastępuje wszystkie ostrożne sformułowania mocnymi deklaracjami, może nieświadomie zmienić sens dokumentu.
Z kolei nadmierne osłabianie jednoznacznych zobowiązań może prowadzić do innego rodzaju nieporozumień.
Dlatego profesjonalna praca z tekstem wymaga zachowania równowagi między jasnością a wiernością rzeczywiście wyrażonej treści.
Informacje o usługach tłumaczeniowych, redakcyjnych i wielojęzycznej komunikacji zawodowej można znaleźć na stronie Professional Language Services — Levitin Language School.
25. Wniosek: przyszły rezultat nie określa rodzaju wcześniejszej deklaracji
Można planować i nie wykonać.
Można obiecać i nie dotrzymać słowa.
Można podjąć starania i nie osiągnąć rezultatu.
Można przewidywać zdarzenie, które ostatecznie nie nastąpi.
Można również wykonać działanie, którego nigdy się nikomu nie obiecywało.
Te sytuacje nie są znaczeniowo identyczne.
Dlatego tłumaczenie powinno zachowywać nie tylko informację o przyszłym działaniu, lecz także sposób, w jaki mówiący przedstawia swój stosunek do niego.
Zamiar nie jest automatycznie obietnicą. Obietnica nie jest automatycznie zobowiązaniem prawnym. Staranie nie jest gwarancją rezultatu. A osiągnięcie rezultatu nie dowodzi, że wcześniej złożono obietnicę.
Precyzyjny przekład musi respektować te granice.
Ponieważ czasami jedno zmienione słowo nie tylko modyfikuje znaczenie zdania.
Może również zmienić to, czego jedna osoba ma prawo oczekiwać od drugiej.
Literatura i źródła
Austin, J. L. (1962). How to Do Things with Words. Oxford University Press.
Searle, J. R. (1969). Speech Acts: An Essay in the Philosophy of Language. Cambridge University Press.
Grice, H. P. (1975). „Logic and Conversation”. W: P. Cole, J. L. Morgan (red.), Syntax and Semantics, t. 3: Speech Acts. Academic Press.
Levinson, S. C. (1983). Pragmatics. Cambridge University Press.
Wielki słownik języka polskiego PAN — „zamierzać”.
Internetowy System Aktów Prawnych — Kodeks cywilny, w szczególności art. 60 i 65.
Levitin, T. L. (2007). „Структурні й семантичні особливості відтворення німецько- та англомовних реалій українською мовою”. Вісник КДПУ імені Михайла Остроградського, nr 5/2007 (46), cz. 1, s. 16–19.
Tymur Levitin
Badacz języka i przekładu, nauczyciel języków obcych, założyciel Levitin Language School.
Archiwum naukowe | Levitin Language School
© Tymur Levitin. Wszelkie prawa zastrzeżone.
